6 iyul, AZƏRTAC
Dünya yeni rəqabət mərhələsinə qədəm qoyur. Artıq dövlətlərin üstünlüyü yalnız iqtisadi resursları, maliyyə imkanları və ya texnoloji infrastrukturu ilə deyil, məlumat əsasında nə qədər operativ və düzgün qərarlar qəbul edə bilmələri ilə müəyyən olunur. Rəqəmsal texnologiyalar bu prosesin əsas alətinə çevrilsə də, onların real dəyəri məhz idarəetmənin keyfiyyətini dəyişmək gücündədir. Bu baxımdan Azərbaycanda Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması ölkənin rəqəmsal transformasiya strategiyasında yeni mərhələnin başlandığını göstərən mühüm institusional qərar kimi diqqəti cəlb edir.
Bu fikirlər Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun şöbə müdiri, iqtisad elmləri doktoru Yaşar Məmmədovun Azərbaycanda Rəqəmsal İnkişaf Şurası və ölkənin rəqəmsal transformasiya strategiyasına dair AZƏRTAC-a təqdim etdiyi məqalədə yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.
Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclasında bildirilib ki, 40 dövlət qurumu ilə rəqəmsal yol xəritələri hazırlanıb, onların 13-ü artıq təsdiqlənib və ya təsdiq mərhələsindədir. Milli Məlumat Hövzəsinin formalaşdırılması, dövlət informasiya sistemlərinin hökumət buluduna köçürülməsi və yeni data mərkəzinin tikintisi davam edən işlər sırasındadır. “Mygov” platformasının istifadəçi sayının son üç ayda 2,7 milyondan 3,5 milyona çatması isə rəqəmsal xidmətlərə tələbatın nə qədər sürətlə artdığını göstərir.
Niyə bu addım strateji əhəmiyyət daşıyır
Bu qərarı sadəcə növbəti “rəqəmsallaşma tədbiri” kimi qiymətləndirmək səthi yanaşma olardı. Burada əsas məqam institusional arxitekturadır: Azərbaycan ilk dəfə olaraq rəqəmsal transformasiyanı ayrı-ayrı nazirliklərin təşəbbüsü səviyyəsindən çıxarıb, ölkənin ən yüksək icra səviyyəsində əlaqələndirilən vahid dövlət siyasəti statusuna qaldırıb. Şuranın yaradılması “texnologiya” məsələsini “idarəetmə” məsələsinə çevirir ki, bu da uzunmüddətli perspektivdə daha həlledicidir.
Strateji əhəmiyyət: məlumatdan qərara gedən yol
İctimai maliyyə və rəqəmsal maliyyə sahələrində araşdırmalarımın təcrübəsindən çıxış edərək deyə bilərik ki, bu addımın əhəmiyyəti təkcə texnoloji müstəvidə deyil, məhz “dövlət maliyyəsinin idarə edilməsi keyfiyyətində” özünü göstərəcək. Hazırda bir çox dövlət qurumu arasında məlumat mübadiləsinin qeyri-sinxron olması, eyni göstəricinin fərqli mənbələrdə fərqli rəqəmlərlə əks olunması - bu, təkcə statistik səhv deyil, institusional əlaqələndirmə boşluğunun nəticəsidir. Milli Məlumat Hövzəsi və hökumət buludu kimi infrastrukturların formalaşması, əgər maliyyə və statistika qurumlarını da əhatə edərsə, məhz bu boşluğu aradan qaldıra bilər.
Beynəlxalq təcrübədən nümunələr
Bu sahədə formalaşan qlobal təcrübə üç fərqli modelin mövcud olduğunu göstərir: Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) - 2017-ci ildə dünyada ilk Milli Süni İntellekt Strategiyasını qəbul edən və bu sahə üzrə ayrıca nazir postu yaradan ölkə olub. 2023-cü ildə təsdiqlənən “AI Strategiya 2031” çərçivəsində dövlət qurumlarında süni intellekt alətlərinin istifadə səviyyəsi rekord həddə - 97 faizə çatıb. BƏƏ, həmçinin öz suveren böyük dil modelini (K2 Think) yaradaraq xarici platformalardan asılılığı azaltmağa çalışır - bu, Azərbaycanın “idxal edən deyil, yaradan mühəndis” hədəfi ilə birbaşa səsləşən yanaşmadır.
Sinqapur - fərqli, “əvvəlcə etimad, sonra miqyas” modelini seçib: rəqəmsal transformasiyaya başlamazdan əvvəl tənzimləyici baza, kadr hazırlığı və hesabatlılıq mexanizmləri qurulub, yalnız bundan sonra geniş tətbiqə keçilib. Nəticədə ölkə əmək fəaliyyəti yaşında olan əhalinin təxminən 60 faizdən çoxunun süni intellekt alətlərindən istifadə etdiyi qlobal liderlərdən birinə çevrilib.
Estoniya “X-Road” adlanan mərkəzləşdirilmiş məlumat mübadiləsi infrastrukturu sayəsində dövlət qurumları arasında məlumatın real vaxt rejimində paylaşılmasına nail olub. Bu infrastruktur üzərində qurulan “Bürokratt” adlı süni intellekt köməkçisi vətəndaş xidmətlərini avtomatlaşdırıb, hətta “robot hakim” təşəbbüsü kimi mübahisəli addımlar da müzakirə olunub və yekun qərarın insan nəzarətində qalması prinsipi qorunub.
Bu üç nümunənin ortaq dərsi bundan ibarətdir: uğurlu rəqəmsal transformasiya nə sırf texnologiya idxalı, nə də sırf tənzimləmə ilə məhdudlaşır - infrastruktur, institusional əlaqələndirmə və insan kapitalı paralel inkişaf etdirilməlidir.
Dövlət siyasətinin əsas istiqamətləri
Bu sahədə qəbul edilmiş sənədlərin - “Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyası”, “Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına dair 2026-2029-cu illər üçün Strategiya” və 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planının - məzmunu göstərir ki, bu sahədə dövlət siyasəti təsadüfi tədbirlər toplusu deyil, aydın məntiqi ardıcıllığa əsaslanan kompleks yanaşmadır. Bunun əsas istiqamətlərini və hər birinin arxasında duran zərurəti aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar:
Maliyyə və statistika qurumları arasında məlumat inteqrasiyası. “Rəqəmsal dövlət maliyyəsi” informasiya sisteminin yaradılması və Milli Məlumat Hövzəsinin formalaşdırılması bu istiqamətin əsas alətləridir. Bu addımın zəruriliyi ondan irəli gəlir ki, büdcə planlaşdırılması və maliyyə sabitliyinin monitorinqi qurumlar arasında məlumatın sürətli və dəqiq dövriyyəsindən asılıdır - məlumat pərakəndə qaldıqca qərarvermə də ləngiyir və dəqiqliyini itirir.
İnnovasiya ekosisteminin maliyyə dayanıqlığı və kadr potensialı. Startaplara investisiya qoyan yerli fondları maliyyələşdirəcək mərkəzi bir investisiya mexanizminin yaradılması, vençur kapitalının və kraudfandinqin hüquqi bazasının formalaşdırılması bu istiqamətin konkret alətləridir. Bunun məntiqi aydındır: “idxal edən deyil, yaradan” iqtisadi modelə keçid yalnız infrastrukturla deyil, bu infrastrukturu işlədəcək kapital və kadr potensialının paralel formalaşması ilə mümkündür. Kapitalsız innovasiya ideyaları kommersiyalaşa bilmir, kadrsız isə hətta hazır infrastruktur da səmərəsiz qalır.
Hüquqi bazanın infrastrukturla paralel formalaşdırılması. Rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, innovasiya məhsulu və kibertəhlükəsizlik anlayışlarının qanunvericilikdə ilk dəfə dəqiq müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulub. Bunun zəruriliyi beynəlxalq təcrübədən irəli gəlir - hüquqi tənzimləmə infrastrukturdan geri qaldıqda, məlumatın təhlükəsizliyi, məsuliyyət bölgüsü və vətəndaş hüquqlarının qorunması sahəsində boşluqlar yaranır ki, bu da sistemə etimadı zəiflədir.
İnsan nəzarətinin prinsipial olaraq qorunması. Dövlət xidmətlərinin proaktiv rejimə keçirilməsi (məsələn, doğum faktına görə ödənişin avtomatik həyata keçirilməsi) göstərir ki, avtomatlaşdırma artıq gündəlik inzibati proseslərə nüfuz edir. Eyni zamanda, bu tip həssas sahələrdə insan nəzarətinin tam aradan qaldırılmaması prinsipi qorunur - bu, həm sistemə ictimai etimadın formalaşması, həm də mümkün sui-istifadə hallarının qarşısının alınması baxımından əsaslıdır.
Nəticələrin ölçülə bilən göstəricilərlə qiymətləndirilməsi. Fəaliyyət Planının 58 təşəbbüsü formal icra faizi ilə deyil, məhz dövlət idarəetməsinin optimallaşdırılması, beynəlxalq reytinqlərdə mövqenin yüksəlməsi və rəqəmsal sektorun ÜDM-dəki payının artması kimi nəticə göstəriciləri ilə qiymətləndirilməsi nəzərdə tutulub.
Bu beş istiqamətin məcmusu göstərir ki, dövlətin rəqəmsal siyasəti ardıcıl və çoxqatlı struktura malikdir: infrastruktur, maliyyə, hüquqi baza, etik-institusional çərçivə və qiymətləndirmə mexanizmi paralel şəkildə inkişaf etdirilir. Bu, dünya təcrübəsində uğurlu sayılan modellərin (BƏƏ, Sinqapur, Estoniya) ortaq cəhəti ilə üst-üstə düşür və Azərbaycanın bu sahədə seçdiyi yolun beynəlxalq qəbul olunmuş prinsiplərə uyğunluğunu göstərir.
Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması Azərbaycanın rəqəmsal transformasiya siyasətində keyfiyyət dəyişikliyinə işarədir - məsələ artıq “texnologiyanı əldə etmək” deyil, “məlumatdan doğru və sürətli qərar çıxarma qabiliyyətini” institusional şəkildə qurmaqdır. Bu, xüsusilə idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, dövlət maliyyəsinin səmərəli idarə edilməsi, büdcə şəffaflığı və maliyyə sabitliyinin təmin edilməsi baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır.
